Հոդվածոտանիները կենդանրիների ամենամեծ խումբն են Երկրի վրա։ Դրանք ունեն հատվածավորված վերջույթներ, խիտինային ամուր ծածկույթ և հատվածավոր մարմին։ Վերջույթները կազմված են առանձին, շարժուն հոդավորված հատվածներից, որոնք կատարում են տարբեր ֆունկցիաներ. կեր որսալ, կտրատել, շարժվել, տեղափոխվել, նույնիսկ զուգավորվել։ Իրենց մարմինը պատված է խիտինային ծածկույթով. դա այն շերտն է, որն արտադրվում է մաշկի ներքին շերտի բջիջներից։ Խիտինն արտաքինից պատված է սպիտակուցից կազմված ամուր շերտով, որը կենդանուն տալիս է ամրություն և պաշտպանում է այն, ինչպես նաև՝ ջուրը վանող մոմաշերտով, որը չի թողնում, որ մարմինը կորցնի խոնավությունը ։ Խիտինը հուսալիորեն պաշտպանում է կենդանուն շրջապատող միջավայրի վնասակար գործոներից նաև կատարում է արտաքին կմախքի դեր։ Կենդանու հետ միասին չի աճում, զուրկ է ձգվելու հատկությունից ու խանգարում է մարմի աճին։ Կենդանու աճի ընթացքում հին խիտինային ծածկույթի տակ ձևավորվում է նոր ծածկույթ, իսկ հինը պոկվում է, այսինքն կատարվում է մաշկափոխություն, ինչը հատուկ է բոլոր հոդվածոտանիներին։

1. Հոդվածոտանիների մարմինը բնորոշվում է՝
   ա) փափուկ ծածկույթով
   բ) հատվածավորված կառուցվածքով
   գ) միատարր կառուցվածքով
   դ) կեղև չունի
2. Հոդվածոտանիների արտաքին ծածկույթը կազմված է՝
   ա) ոսկրից
   բ) խիտ մաշկից
   գ) քիտինից
   դ) լորձից
3. Հոդվածոտանիների վերջույթները՝
   ա) չկան
   բ) չհոդավորված են
   գ) հոդավորված են
   դ) թևանման են
4. Հոդվածոտանիների մարմինը սովորաբար բաժանվում է՝
   ա) գլխի և պոչի
   բ) գլխակրծքի և որովայնի
   գ) միայն գլխի
   դ) միայն որովայնի
5. Հոդվածոտանիների շնչառությունը միջատների մոտ կատարվում է՝
   ա) թոքերով
   բ) մաղձերով
   գ) շնչափողերով
   դ) մաշկով
6. Միջատների բազմացումը հիմնականում տեղի է ունենում՝
   ա) բողբոջմամբ
   բ) սեռական ճանապարհով
   գ) մասնատմամբ
   դ) վեգետատիվ ճանապարհով
7. Միջատների զարգացման առաջին փուլը կոչվում է՝
   ա) բոժոժ
   բ) թրթուր
   գ) ձու
   դ) հասուն միջատ
8. Լրիվ կերպարանափոխության փուլերից է՝
   ա) բոժոժ
   բ) սերմ
   գ) պտուղ
   դ) արմատ
9. Լրիվ կերպարանափոխություն ունեցող միջատների զարգացման փուլերն են՝
   ա) ձու–թրթուր–բոժոժ–հասուն միջատ
   բ) ձու–հասուն միջատ
   գ) ձու–թրթուր–հասուն միջատ
   դ) թրթուր–բոժոժ–հասուն միջատ
10. Թերի կերպարանափոխության դեպքում բացակայում է՝
    ա) ձվի փուլը
    բ) թրթուրի փուլը
    գ) բոժոժի փուլը
    դ) հասուն միջատի փուլը

«Երկաթուղու շինությունը»
 Աներևույթ թագավորությունը 
Հովհաննես Թումանյան «Փարվանա»
 «Ախթամար»

— Կըգա, դըստրի՛կ, իմ թանկագին,
Հեշտ չի բերվում հուրն անշեջ.
Շատ-շատ անգամ բերող հոգին
Ինքն է այրվում նըրա մեջ…

Անց է կենում դարձյալ տարին:
Նայում է կույսն ամեն օր.
Ոչ մի սարից, ոչ մի ճամփում
Չի երևում ձիավոր:

— Հայրի՛կ, հայրի՛կ, մի՞թե չըկա
Էս աշխարհքում անշեջ հուր.
Թառամում է սիրտըս ահա,
Պաղ է էս կյանքն ու տըխուր…

Էլ չի խոսում. մռայլ, տըրտում,
Լուռ է արքան ալևոր,
Սև-սև ցավերն իրեն սըրտում՝
Միտք է անում գըլխակոր:

Անծանոթ բառեր
ալեծածան-ծածանվող ալիքներով, մեղմորեն ալեկոծվող
առնացի-առնական, տղամարդուն հատուկ

Я играл во дворе в разные игры. в прятки, догонялки, баскетбол и так дали. Мы часто собирались вечером и играли вместе с братьями. Больше всего мне нравится играть в баскетбол, потому что это очень интересная игра. Нужно быть быстрым, метким и внимательным. Мне нравится бросать мяч в кольцо и радоваться, когда получается забить. Баскетбол помогает стать сильнее и учит работать в команде.

Հաշվում ենք տարրերի զանգվածային բաժինները

(Օգտագործենք մոտավոր ատոմական զանգվածները՝
Cu=64, S=32, Si=28, O=16, H=1, P=31, Mg=24, N=14)

---

ա) CuS

Մոլեկուլային զանգվածը՝
64 + 32 = 96

• Cu → $64/96 ×100 ≈ 66.7\%$64/96×100≈66.7%
• S → $32/96 ×100 ≈ 33.3\%$32/96×100≈33.3%

Պատասխան․
Cu ≈ 66.7%
S ≈ 33.3%

---

բ) SiO₂

Մոլեկուլային զանգվածը՝
28 + 2×16 = 60

• Si → $28/60 ×100 ≈ 46.7\%$28/60×100≈46.7%
• O → $32/60 ×100 ≈ 53.3\%$32/60×100≈53.3%

Պատասխան․
Si ≈ 46.7%
O ≈ 53.3%

---

գ) H₃PO₄

Մոլեկուլային զանգվածը՝
3×1 + 31 + 4×16 = 98

• H → $3/98 ×100 ≈ 3.06\%$3/98×100≈3.06%
• P → $31/98 ×100 ≈ 31.63\%$31/98×100≈31.63%
• O → $64/98 ×100 ≈ 65.31\%$64/98×100≈65.31%

Պատասխան․
H ≈ 3.06%
P ≈ 31.63%
O ≈ 65.31%

դ) Mg(NO₃)₂

Մոլեկուլային զանգվածը՝
24 + 2×14 + 6×16 = 148

• Mg → $24/148 ×100 ≈ 16.2\%$24/148×100≈16.2%
• N → $28/148 ×100 ≈ 18.9\%$28/148×100≈18.9%
• O → $96/148 ×100 ≈ 64.9\%$96/148×100≈64.9%

Պատասխան․
Mg ≈ 16.2%
N ≈ 18.9%
O ≈ 64.9%

---

2. Գտնում ենք բանաձևը (P և Cl)

ա)

P = 22.55%
Cl = 76.45%

Մոլային հարաբերություն.

P → $22.55/31 ≈ 0.73$22.55/31≈0.73
Cl → $76.45/35.5 ≈ 2.15$76.45/35.5≈2.15

Բաժանում ենք փոքրագույնով.

P → 1
Cl → ≈3

Բանաձևը → PCl₃

---

բ)

P = 14.87%
Cl = 85.13%

P → $14.87/31 ≈ 0.48$14.87/31≈0.48
Cl → $85.13/35.5 ≈ 2.40$85.13/35.5≈2.40

Բաժանում ենք փոքրագույնով.

P → 1
Cl → ≈5

Բանաձևը – PCl₅

3. Գտնել նյութի բանաձևը

Տրված է.

• առաջին տարրի կարգաթիվը 16 → S (ծծումբ)
• մյուս տարրի կարգաթիվը 2 անգամ փոքր → 8 → O (թթվածին)
• զանգվածային բաժինները հավասար են

Ստուգենք.

S = 32
O₂ = 2×16 = 32

Զանգվածները հավասար են – տոկոսները հավասար։

Սրատուտը առավել հաճախ հանդիպում է
ա) երեխաների մոտ
բ) մեծահասակների մոտ
գ) կենդանիների մոտ
դ) բույսերի մոտ Սրատուտը տարածվում է
ա) կեղտոտ ձեռքերի միջոցով
բ) քամու միջոցով
գ) արևի միջոցով
դ) ձայնի միջոցով Սրատուտով վարակման նշան կարող է լինել
ա) տեսողության կորուստ
բ) քոր հետանցքի շրջանում
գ) մազաթափություն
դ) լսողության կորուստ Ասկարիդի զարգացումը կապված է
ա) հողի հետ
բ) կրակի հետ
գ) լույսի հետ
դ) քամու հետ Ասկարիդը վնասում է
ա) ոսկորները
բ) աղիքները
գ) մաշկը
դ) աչքերը Մակաբույծ որդերից պաշտպանվելու համար պետք է
ա) ձեռքերը հաճախ լվանալ
բ) չուտել
գ) չշարժվել
դ) շատ քնել Անձրևորդի մարմնի հատվածավորումը կոչվում է
ա) օղակավորում
բ) շերտավորում
գ) ճյուղավորում
դ) բաժանում Անձրևորդի մարմնի յուրաքանչյուր հատված կոչվում է
ա) օրգան
բ) օղակ
գ) խոռոչ
դ) թաղանթ Անձրևորդի արյունը շարժվում է
ա) բաց համակարգով
բ) փակ համակարգով
գ) առանց անոթների
դ) առանց սրտի Կլոր որդերը տարբերվում են անձրևորդից նրանով, որ
ա) ունեն հատվածավորված մարմին
բ) չունեն հատվածավորված մարմին
գ) ունեն խեցի
դ) ունեն թևեր Սրատուտը պատկանում է
ա) կլոր որդերի տիպին
բ) տափակ որդերի տիպին
գ) օղակավոր որդերի տիպին
դ) փափկամարմիններին Անձրևորդի դերը բնության մեջ
ա) վնասակար է
բ) հողը հարստացնում է
գ) ջուրը աղտոտում է
դ) օդը չորացնում է

4 . Вставьте предлоги:    У? Около? Вокруг? После? С? С … до? От … до? Вместо? Для? Из? Из-за? Без?

У Александра есть друг.
Магазин находится около аптеки.
Вокруг дома нет цветов.
После лекции мы идём домой.
С утра до вечера шёл сильный дождь.
Вместо экскурсии я поеду на концерт.
Я купила книгу для подруги.
Откуда вы идёте? Я иду из церкви, она с работы.
Из-за тебя я опоздал на автобус.
Без денег невозможно жить.
От Таллинна до Тарту 2 часа езды на поезде.

5. Без? Около? Вокруг? Из? До? От? С? Из-за? У? Для? Вместо?

Я перевожу текст со словарём.
Чай без сахара невкусный.
Машина остановилась около дома.
Дети бегали вокруг стола.
Эти спортсмены приехали из России, Германии, Финляндии, Украины, Кореи, Беларуси.
Люди выходят из театра.
От Москвы до Санкт-Петербурга 649 километров.
С утра до вечера мы работали в библиотеке.
Из-за болезни профессора лекции не было.
Отпуск нужен для успешной работы.
У этой женщины красивый голос.
После лекции будет экскурсия по музею.
Стол стоит около окна.

6. Вместо точек поставьте слово  в нужной форме с предлогом.

Недавно мой друг был у глазного врача.
Мой брат легко достаёт до потолка.
Люди борются за мир, против войны.
Лейла очень скучает по дому.
Я увидел друга через окно автобуса.

 Слова для справок: перед, по, через, у, за, до, против.

«Երկաթուղու շինությունը»