Ալեքսանդր Հովսեփյան

Ընտրել ճիշտ պատասխանը.

1. Ինչպե՞ս է ասորեստանյան աղբյուրներում կոչվում Վանի թագավորությունը։
ա) Արմենիա
բ) Բիայնիլի
գ) Ուրարտու
դ) Սոմխեթի

2. Վանի թագավորության արքաներն իրենց երկիրը ինչպե՞ս էին կոչում։
ա) Հայասա
բ) Բիայնիլի
գ) Նաիրի
դ) Մուշկի

3. Վան քաղաքի անվանումը առաջացել է՝
ա) Տուշպա քաղաքի անունից
բ) Արամու թագավորի անունից
գ) Բիայնիլի երկրի անունից
դ) Վանա լճի անունից

4. Ո՞ր լճերի ավազաններն էր ընդգրկում Վանի թագավորությունը։
ա) Վանա, Սևանա, Ծղուկ
բ) Վանա, Ուրմիա, Սևանա
գ) Սևանա, Գոշ, Ուրմիա
դ) Ուրմիա, Կասպից, Սևանա

5. Ինչո՞վ էր առանձնահատուկ երկաթի դարը։
ա) Պղնձի օգտագործման աճով
բ) Ոսկու լայն կիրառմամբ
գ) Գործիքների և զենքերի պատրաստման մեջ երկաթի լայն կիրառմամբ
դ) Առաջին անգամ գրի ստեղծմամբ

6. Ո՞վ կառուցեց նոր մայրաքաղաք Տուշպան Վանա լճի ափին։
ա) Արամու
բ) Իշպուինի
գ) Սարդուրի I
դ) Մենուա

7. Վանի թագավորության առաջին հայտնի թագավորը ո՞վ էր, որի մասին հիշատակվում է Սալմանասար III-ի արձանագրությունում։
ա) Սարդուրի I
բ) Արամու (Արամեն)
գ) Արգիշտի I
դ) Ռուսա I

8. Ինչո՞ւ էին ասորեստանյան թագավորները նվաճողական արշավանքներ կազմակերպում դեպի Նաիրի երկրներ։
ա) Որպեսզի վերահսկեն աղի հանքերը
բ) Որպեսզի տիրանան երկաթի հարուստ հանքավայրերին
գ) Որպեսզի տարածեն իրենց կրոնը
դ) Որպեսզի նոր մայրաքաղաք կառուցեն Վանում

9. Ո՞ր արքաների օրոք իրականացվեցին լայնածավալ վերափոխություններ՝ բանակի, կրոնի և վարչական համակարգի ոլորտներում։
ա) Արամու և Սարդուրի I
բ) Սարդուրի I և Արգիշտի I
գ) Իշպուինի և Մենուա
դ) Սարդուրի II և Ռուսա I

10. Վանի թագավորության ձևավորման կարևո՛ր հետևանքներից մեկն այն էր, որ
ա) Առաջին անգամ ստեղծվեց միասնական հռոմեական պետություն
բ) Հայկական լեռնաշխարհը առաջին անգամ քաղաքականապես միավորվեց
գ) Ասորեստանը գրավեց ամբողջ Հայկական լեռնաշխարհը
դ) Անձամբ շամիրամը կառուցեց բոլոր ամրոցները

Պատասխանել հարցերին.

• 1․ Ի՞նչ աշխարհագրական տարածքներ էր ընդգրկում Վանի թագավորությունը։
  Վանի թագավորությունը զբաղեցնում էր Հայկական լեռնաշխարհի մեծ մասը։ Այն ընդգրկում էր Վանա, Ուրմիա և Սևանա լճերի ավազանները, ինչպես նաև Արարատյան դաշտը, Արածանիի, Եփրատի վերին հոսանքները և ներկայիս Հայաստանի ու Արևելյան Թուրքիայի մեծ տարածքները։
  
  2․ Ինչ է «Երկաթի դար» հասկացությունը և ինչու էր դա կարևոր Վանի թագավորության համար։
  Երկաթի դարը պատմական ժամանակաշրջան է, երբ մարդիկ սովորեցին լայնորեն մշակել ու օգտագործել երկաթը։
  Վանի թագավորության համար դա կարևոր էր, քանի որ՝
  երկաթից պատրաստված զինատեսակները շատ ավելի ամուր էին,
  գործիքները ավելի արդյունավետ էին,
  երկիրը ստացավ ռազմական և տնտեսական մեծ առավելություն։
  
  3․ Ինչո՞ւ էին ասորեստանյան թագավորները ձգտում վերահսկել Նաիրիի երկաթի հանքավայրերը։
  Քանի որ երկաթը դարձել էր հիմնական ռազմավարական մետաղը։
  Ասորեստանը ուզում էր՝
  ունենալ զինվորական առավելություն,
  թուլացնել Նաիրիի երկրները և Վանը։
  Հետևանքը՝ տարածաշրջանում սկսվեցին երկարատև պատերազմներ, և ուժեղ պետությունները պայքարում էին երկաթի հանքերի համար։
  
  4․ Ինչպե՞ս էր երկաթյա զենքերի կիրառումը նպաստում Վանի թագավորության ռազմական հզորացմանը։
  Երկաթյա զենքերը՝
  ավելի ամուր էին,
  վնասում էին թշնամու պղնձյա զենքերը,
  երկար էին ծառայում։
  Սա Վանի բանակին տալիս էր մեծ առավելություն և թույլ էր տալիս ընդլայնել ու պաշտպանել սահմանները։
  
  5․ Ո՞վ է Վանի թագավորության առաջին հայտնի արքան։
  Առաջին հայտնի արքան Արամուն (Արամեն) է։
  Նրա անունը հիշատակված է Ասորեստանի Սալմանասար III-ի արձանագրությունում։
  
  6․ Ինչո՞ւ էր անհրաժեշտ նոր մայրաքաղաք հիմնել Արզաշքունի ավերումից հետո, և ով իրականացրեց ծրագիրը։
  Ասորեստանը ավերել էր Արամուի մայրաքաղաք Արզաշքունին, և պետությանը պետք էր նոր, ապահով ու պաշտպանված կենտրոն։
  Նոր մայրաքաղաք Տուշպան Վանա լճի ափին կառուցեց Սարդուրի I-ը։
  
  7․ Ի՞նչ բարեփոխումներ իրականացրեցին Իշպուինին և Մենուան։
  Տնտեսական․
  կառուցեցին մեծ ջրանցքներ (օր.՝ Մենուայի ջրանցքը),
  զարգացրին գյուղատնտեսությունն ու ոռոգումը։
  Ռազմական․
  ամրացրին բանակը,
  կառուցեցին բերդեր ու պաշտպանական ամրույթներ։
  Կրոնական․
  Խալդի աստծո պաշտամունքը պետականացվեց,
  կառուցվեցին մեծ տաճարներ։
  Վարչական․
  ամրապնդեցին կենտրոնական իշխանությունը,
  երկրամասերը բաժանեցին վարչական շրջանների։
  
  8․ Ինչ նշանակություն ուներ Խալդի աստծո պաշտամունքը։
  Խալդին դարձավ պետության գլխավոր աստված։
  Դա օգնում էր՝
  միավորելու բազմազգ բնակչությանը,
  ամրացնելու արքայի հեղինակությունը,
  ստեղծելու միասնական պետական կրոն,
  ամրապնդելու իշխանության կենտրոնացումը։
  
  9․ Ինչ միջոցներ էին ձեռնարկում Վանի արքաները սահմանները կայունացնելու համար։
  կառուցում էին ամրոցներ, պաշտպանական գծեր, դիտակետեր,
  պահում էին մշտապես պատրաստ բանակ,
  զարգացնում էին ճանապարհներն ու կապը,
  վերահսկում էին ռազմավարական լեռնանցքները։
  
  10․ Ինչո՞վ էր պայմանավորված նվաճված ժողովուրդների վերաբնակեցման քաղաքականությունը։
  Նոր բնակեցված տարածքներն արագ ծաղկում էին,
  նվազում էր տեղացի ցեղերի ապստամբության վտանգը,
  պետությունը ստանում էր աշխատուժ, հարկեր և զորք։
  Սա օգնում էր վերահսկել մեծ տարածքները և ամրացնել պետությունը։
  
  11․ Վանի թագավորության հասարակությունը որքա՞ն և ինչպիսի՞ խավերից էր բաղկացած։
  Արքա – գերագույն իշխանություն, ռազմական և կրոնական առաջնորդ։
  Ավագանիհարք / ազնվականություն – կառավարիչներ, զորավարներ։
  Քրմեր – պաշտամունքային առաջնորդներ։
  Զինվորներ – բանակի հիմնական մասը։
  Գյուղացիներ, աշխատավորներ, արհեստավորներ – հասարակության մեծ մասը։
  
  12․ Ինչպե՞ս էր Վանի թագավորությունը օգտվում իր աշխարհագրական դիրքից առևտրի համար։
  Վանը գտնվում էր Մերձավոր Արևելքի գլխավոր ճանապարհների վրա։
  Դա թույլ էր տալիս՝
  վերահսկել առևտրական անցումները,
  մաքսատուրքեր ստանալ,
  զարգացնել արհեստները (մետաղագործություն, խեցեգործություն),
  դառնալ տարածաշրջանի տնտեսական կենտրոններից մեկը։
  
  13․ Ի՞նչ պատմական նշանակություն ունի Վանի թագավորությունը հայ ժողովրդի համար։
  Դա առաջին մեծ, կենտրոնացված պետական կազմավորումն էր Հայկական լեռնաշխարհում։
  Ստեղծեց պետականության և կառավարման ավանդույթ։
  Բարձրացրեց տարածաշրջանի մշակութային ու ռազմական մակարդակը։
  Դրեց հիմքը հետագա հայկական թագավորությունների ձևավորման համար։
  Կարևոր դեր խաղաց հայերի ինքնության ու պետական մտածողության զարգացման մեջ։

Արդյո՞ք Վանի թագավորների ձեռնարկումները օգնեցին՝ զարգացնելու պետությունը

Նախաբան, հիմնական մաս․ (պնդում փաստ հիմնավորում), Եզրահանգում ամփոփում

Որտեղ էր ձևավորվել – 5-6 նախադասություն

Վանի թագավորության թագավոր ով նպաստել է Վանի թագավորության ինչ, որ բանին

Նախաբան
Վանի թագավորությունը ձևավորվեց Հայկական լեռնաշխարհում և ժամանակի ընթացքում դարձավ տարածաշրջանի կարևոր պետություն։ Նրա թագավորների ձեռնարկումները՝ ռազմական կամ տնտեսական, ուղղված էին երկրի հզորացմանը։ Այդ քայլերը մեծապես նպաստեցին պետության զարգացմանը և կայունությանը։

Պնդում
Վանի թագավոր Արիգա-ն մեծապես նպաստեց պետության զարգացմանը․ նրա ռազմական արշավանքների շնորհիվ Վանը ընդլայնեց իր տարածքները, իսկ տնտեսական և վարչական բարեփոխումները ամրապնդեցին երկրի ներքին կյանքի կարգը ու զորացրին պետությունը։

Պարզ նյութեր – H2, Cl2, O2
Բարդ նյութեր – H2O, CH4, NH3, C2H6, C2H2(ացետիլեն)

Когда я обижаюсь, внутри появляется неприятное чувство, будто всё вокруг становится немного холоднее. Иногда я могу обидеться из-за неосторожного слова друга, иногда из-за строгого замечания родителей или когда меня неправильно понимают. В такие моменты мне обычно хочется помолчать. Лишь тишина помогает разобраться в своих чувствах и понять, действительно ли меня обидели или я просто слишком близко всё воспринял. Иногда я понимаю, что человек вовсе не хотел сделать мне больно просто так получилось. Но проходит время, и я понимаю, что держать обиду в себе бессмысленно. Гораздо легче и честнее поговорить, объяснить, что именно меня задело, и услышать другого. После такого разговора становится легче на душе, а отношения только укрепляются. Обидеться может каждый, но важнее уметь понять, простить и сделать выводы. И я стараюсь каждый раз учиться этому важному умению.

Քննարկվող հարցեր.

1. Ո՞ր մեծությունն է կոչվում նյութի խտություն:
   Խտությունը (ρ) այն ֆիզիկական մեծությունն է, որը ցույց է տալիս նյութի զանգվածը բուն ծավալի վրա. այն արտահայտում է՝ որքան զանգված է պարունակվում միավոր ծավալում։
2. Ինչպե՞ս է որոշվում նյութի խտությունը:
   Խտությունը հաշվվում բանաձևով՝ ρ = m / V, որտեղ m — մարմնի (կամ հեղուկի) զանգվածը, V — նրա ծավալը։
3. Ի՞նչ միավորներով է արտահայտվում խտությունը:
   Ներազգային (SI) միավորը՝ կիլոգրամ/մետր³ (kg/m³). հաճախ օգտագործվում են նաև գրամ/սանտիմետր³ (g/cm³).
   Փոփոխման հարաբերությունը՝ 1 g/cm³ = 1000 kg/m³.
   
4. Առաջին անոթում՝ ջուր, երկրորդում՝ նույն զանգվածով անհայտ հեղուկ: Ո՞ր անոթի հեղուկի խտությունն է ավելի մեծ:
   Խտությունը կախված է զանգվածից ու ծավալից (ρ = m/V). եթե զանգվածները հավասար են, ապա նրա խտությունը մեծ կլինի այն հեղուկի, որի ծավալը փոքր է. այլ խոսքով՝ հեղուկը, որի անոթում հեղուկի մակարդակը փոքր է (այսինքն ծավալը փոքր է), ունի մեծագույն խտությունը։
   
5. Կշեռքի մի նժարին դրված է կապարե խորանարդ, մյուսին՝ անագե (այլ նյութից)։ Ո՞ր նժարին է դրված կապարե խորանարդը:
   Եթե զանգվածների մասին ոչինչ չի ասվում, բայց նկատվում է, որ մի նժարն իջել է (ծանր կողմը), ապա իջած նժարին է դրված դժվար՝ ավելի մեծ զանգված ունեցող մարմինը։ Իսկ եթե խնդիրը համեմատում է երկու նույնաչափ (ի.է՝ նույն ծավալ) խորանարդները, ապա կապարը ունի մեծաթիվ խտություն, ու այն է ծանրացնի իր նժարին։
   Տասնհանրությամբ՝ եթե խորանարդները նույն ծավալն ունեն, ավելի ծանր (նժարին իջնող) այն է, որի նյութի խտությունը մեծ է — այս դեպքում կապարեի նժարն իջած կլինի։
   
6. Ինչպե՞ս կարելի է հաշվել մարմնի զանգաչը, եթե հայտնի են նրա ծավալը և նյութի խտությունը:
   Շարադրմամբ՝ m = ρ · V.
   
7. Ինչպես կարելի է հաշվել մարմնի ծավալը, եթե հայտնի են նրա զանգմասը և նյութի խտությունը:
   V = m / ρ.
   
8. Մետաղի կտորն տաքացնելիս ընդարձակվում է. այդ դեպքում նշված ո՞ր մեծությունը չի փոխվում:
   ա) ծավալը — փոխվում է (աճում);
   բ) զանգվածը — չի փոխվում (մասնիկների քանակը նույնն է);
   գ) խտությունը — փոխվում է (սովորաբար իջնում է, որովհետև զանգվածը նույնն է, իսկ ծավալը մեծանում է)։
   Ուստի ճիշտ պատասխանն է՝ բ. զանգամասը չի փոխվում։
9. Քանի կգ օդ կա ձեր դասասենյակում — հաշվեք՝ (դասասենյակի ծավալը, ρ=1.29 kg/m³ ; m = V·ρ):
   
10. Համարելով, որ ձեր մարմնի միջին խտությունը մոտավորապես հավասար է ծովի ջրի խտությանը, հաշվեք ձեր մարմնի ծավալը:
    Նույնպես՝ հարկավոր է ձեր զանգվածը (մասսան)՝ m. բանաձևն՝ V = m / ρ_sea. Ծովի ջրի մոտավոր խտությունը ընդունենք ρ_sea ≈ 1025 kg/m³ (բնական մոտավորություն). Տրված օրինակներ՝

• Եթե m = 50 kg → V = 50 / 1025 = 0.04878 m³ = 48.8 լիտր.
• Եթե m = 60 kg → V = 60 / 1025 = 0.05854 m³ = 58.5 լիտր.
• Եթե m = 70 kg → V = 70 / 1025 = 0.06829 m³ = 68.3 լիտր.
• Եթե m = 80 kg → V = 80 / 1025 = 0.07805 m³ = 78.1 լիտր.

Հետևաբար՝ ձեր մարմնի ծավալը նորմալ է ~0.05–0.08 m³ (50–80 լ)՝ կախված ձեր զանգվածից.

1. Հնարավո՞ր է արդյոք շրջապատից մեկուսացված մարմինը փոխի իր արագությունը:
Ո՛չ, մեկուսացված մարմինը չի կարող փոխել իր արագությունը, քանի որ դրա վրա արտաքին ուժ չի ազդում։

---

2. Բերեք մարմինների փոխազդեցության օրինակներ:
Օրինակներ՝

• Երկիրը և գնդակը՝ երբ գնդակը ընկնում է ներքև։
• Մագնիսը և մեխը՝ մագնիսը ձգում է մեխը։
• Մարդն ու պատը՝ մարդը հրում է պատը, իսկ պատը նրան է հետ հրում։

---

3. Հրացանի կրակոցի ժամանակ ո՞ր մարմիններն են փոխազդում: Ինչպես է այն արտահայտվում:
Փոխազդում են հրացանը և գնդակը։
Հրացանը գնդակին տալիս է առաջ ուղղված արագություն, իսկ գնդակը հրացանին հակառակ ուղղությամբ հետհրում է՝ առաջացնելով հետշարժ։

---

4. Մարմնի ո՞ր հատկությունն է կոչվում իներտություն: Բերել այդ հատկությունը լուսաբանող օրինակներ:
Իներտություն է կոչվում մարմնի այն հատկությունը, որով այն պահպանում է իր հանգիստը կամ շարժման արագությունը, եթե դրա վրա արտաքին ուժ չի ազդում։
Օրինակներ՝

• Ավտոբուսը հանկարծ կանգնելիս ուղևորը թեքվում է առաջ։
• Սեղանի վրայով գնդակը շարունակում է շարժվել, մինչև նրան կանգնեցնի շփումը։

---

5. Ո՞ր մեծությունն են անվանում մարմնի զանգված:
Մարմնի զանգվածը մեծություն է, որը ցույց է տալիս՝ որքան նյութ կա մարմնի մեջ։

---

6. Ինչպե՞ս կարելի է չափել մարմնի զանգվածը:
Մարմնի զանգվածը չափում են կշեռքի միջոցով՝ համեմատելով այն ստանդարտ զանգվածի հետ։

---

7. Ի՞նչ միավորներով է արտահայտվում զանգվածը:
Զանգվածը արտահայտվում է կիլոգրամով (կգ) և դրա ածանցյալներով՝ գրամ (գ), միլիգրամ (մգ), տոննա (տ)։

---

8. Լրացնել՝
1 կգ = 1000 գ
1 գ = 0.001 կգ
1 մգ = 0.001 գ

---

9. Ի՞նչն է զանգվածի չափանմուշը ՄՀ-ում:
Զանգվածի չափանմուշը Միջազգային համակարգում (ՄՀ) կիլոգրամն է (կգ)։

---

10. Մարդը նավակից ցատկում է ափ: Ո՞ր դեպքում են նավակի և մարդու ձեռք բերած արագությունները իրար հավասար:
Նավակի և մարդու արագությունները հավասար կլինեն միայն այն դեպքում, երբ նրանց զանգվածները հավասար են։