Ալեքսանդր Հովսեփյան

Բառագիտություն

Արմատ և ածանց

Արմատը բառի հիմնական իմաստն արտահատող մասն է, հիմքը: Արմատը արտահայտում է բառի հիմնական իմաստը և չի բաժանվում բաղադրիչների:

Օրինակ՝ թագ արմատից ունենք թագավոր, անթագ, թագուհի բառերը:

Բառի վերջից կամ  սկզբից ավելացող մասնիկները, որոնք փոխում են բառի իմաստը և կազմում նոր բառեր, կոչվում են ածանցներ:

Օրինակ՝ տուն-անտուն, գիր—գրություն, խմոր—խմորեղեն:

Այս բառերի ան, ություն, եղեն մասնիկները ածանցներ են:

Առաջադրանքներ՝

1.Տրված բառերը կազմող մասերն առանձնացրո՛ւ: Արմատներն ընդգծիր:

Օրինակ՝ մայրություն – մայր + ություն

Անամոթ-ան+ամոթ

 Ամպոտ-ամպ+ոտ

 Քարոտ-քար+ոտ

 Օդային-օդ+ային

 դժգոհ-դժ+գոհ

 հեռավոր-հեռ+ավոր

 բարություն-բարի+ություն

 գրավոր-գիր+ավոր

 անորոշ-ան+որոշ

  տհաճ-տ+հաճ

2. Գտիր հետևյալ բառերի ընդհանուր արմատները:

ամառանոց, ամառային-ամառ
ջերմություն, ջերմանավ-ջերմ
նավահանգիստ, նավավար-նավ
վարիչ, վարել, ղեկավար-վարել
հազարավոր, հազարամյակ-հազար

3. Կազմիր նոր բառեր հետևյալ արմատներով՝

քար, հող, դաս, տուն, երկար, հերոս, սխալ

քարոտ

հողային

դասարան

տունային

երկարոտ

հերոսություն

սխալական

4.Կազմիր բառեր հետևյալ ածանցներով՝

ավոր, ուրդ, որդ, ական, արան,  անք, ավուն

Թագավոր

Ժողովուրդ

Որսորդ

Դասական

Վառարան

Փորձանք

կանաչավուն

5.Գրիր մեկ բառով՝

մարդ, որը լողում է-լողորդ
մարդ, որը հեծանիվ է քշում-հեծանվորդ
մարդ, որը մեքենա է վարում-վարորդ
մարդ, որը ճամփա է գնում- ճամփորդ
մարդ, որն առաջնորդում է-առաջնորդ
մարդ, որը որս է անում-որսորդ
մարդ, որն անցնում է ինչ-որ տեղով-անցորդ
մարդ, որը գնումներ է կատարում-գնորդ

Ո՞ր ածանցը ավելացավ բոլոր բառերը կազմելիս:

Ամենաշատը որդ ածանցը եղավ

6.Ի՞նչ բաղադրիչներից են կազմված գետակ, անբիծ, քարափ, ծով, ձոր, դասարան բառերը: Բաժանիր բաղադրիչների: Օրինակ՝ մայրիկ-մայր+իկ, անտուն-ան+տուն, գրատախտակ-գիր+ա+տախտակ, սեղան-չի բաժանվում և այլն:

Գետակ-գետ+ակ

Անբիծ-ան+բիծ

Քարափ-քար+ափ

Ծով- չի բաժանվում

Ձոր- չի բաժանվում

Դասարան-դաս+արան

Թե ինչպես կապիկները ճամփորդեցին․ Ջաննի Ռոդարի

Մի օր կեն.անաբանական այգու կապիկները որոշեցին ճամ.որդել, աշխարհ ճանաչել: Որոշեցին ու ճամ.ա ընկան: Գնացին, գնացին, մի տեղ կանգնեցին ու հարցրին.

-Ի՞նչ է երևում:

-Առյուծի վանդակը, փոկի ավազանն ու ընձու.տի տունը:

-Ի՜նչ մեծ է աշխարհը, ու ինչքա՜ն շատ բան ես իմանում, երբ ճամ.որդում ես:

Շարունակեցին ճանապարհն ու կանգ առան միայն կես.րին:

-Հիմա ի՞նչ է երևում:

-Ընձու.տի տունը, փոկերի ավազանն ու առյուծի վանդակը:

-Ի՜նչ տար.րինակ է աշխարհը, ու ինչքա՜ն շատ բան ես իմանում, երբ ճամ.որդում ես:

Նորից ճանապարհ ընկան ու կանգ առան արևամուտին:

-Իսկ հիմա ի՞նչ է երևում:

-Առյուծի վանդակը, ընձու.տի տունն ու փոկերի ավազանը:

-Ի՜նչ ձանձրալի է աշխարհը.  միշտ նույն բաներն են հանդիպում. ու ճանապարհորդելն էլ ոչ մի բանի պետք չէ:

Ու այդպես, նրանք ճամ.որդում էին, ճամ.որդում, բայց վանդակից դուրս չէին գալիս, պտտվում էին նույն շրջանում կարուսելի ձիուկի պես:

Առաջադրանքներ

Լրացրո՛ւ բաց թողնված տառերը:

Ճամփորդեցին

ճամփա

կենդանաբանական

ճամփորդել

ճամփա

ընձուղտի

ճամփորդում

կեսօրին

տարորինակ

ճամփորդում

աշխարհը.

հանդիպում.

ճամփորդում

Դուրս գրի՛ր անծանոթ բառերը և բացատրի՛ր բառարանի օգնությամբ։

Գրի՛ր այգի, ճանապարհ, արևամուտ բառերի հոմանիշները:

Այգի- զբոսայգի, պուրակ

Ճանապարհ-ուղի, արահետ

արևամուտ- մայրամուտ, վերջալույս

 Գրի՛ր գիշեր, նույն, դուրս գալ բառերի հականիշները:

Գիշեր-առավոտ

 Նույն- տարբեր

 Դուրս-ներս

 Գալ-գնալ

Պատմվածքից դո՛ւրս գրիր աշխարհը բնութագրող բառերը:

 Համաձա՞յն ես կապիկների հետ: Ինչպիսի՞ն է քո աշխարհը: Պատմի՛ր:

Պատմվածքում աշխարհը բնութագրող բառերն են՝ մեծ, տարօրինակ, ձանձրալի։

Կապիկները վանդակից էին տեսնում աշխարհը, այդ պատճառով էլ ձանրալի էր թվում։ Աշխարհը շատ մեծ է ու հետաքրքիր։ Ամեն օր նոր բան կարելի է տեսնել և սովորել։

1. Ընկեր, ընթերցել, ընթանալ, ընտրել բառերով կամ նրանց արմատներով 2-ական բառ կազմիր:
   Ընկեր-ընկերություն, ընկերանալ։
   ընթերցել-ընթելցասենյակ, ընթերցարան։
   ընթանալ-ընթրիք, ընթերցել
   ընտրել-ընտանի, ընտրություն։
   
2. Որտեղ անհրաժեշտ է, գրիր ը տառը: Բառարանի օգնությամբ բացատրիր և սովորիր քեզ անծանոթ բառերը:

Հյուրընկալ, անակնկալ, անընկալելի, ակնբախ, ձկընկիթ, սրընթաց, ճեպընթաց, ինքնըստինքյան, կորնթարդ, մթընկա, հատընտիր, գույնզգույն, անստորագիր, հետզհետե, ակնդետ, խոչընդոտ, անընդմեջ, ակընթարթ, մակընթացություն, մթնշաղ, ազգընտիր, վայրընթաց, զուգընթաց:

3.Լրացրու բաց թողած տառերը:

Աշուն է, զովաշունչ ու պայծառ մի ոսկեփայլ աշուն, ինչպիսին լինում է Արարատյան դաշտում: Ողկույզներով ծանրաբեռնված խաղողի այգիները փայլփլում են խայտաբղետ գույներով: Ծիրանագույն դեղձը, բուրումնավետ սերկևիլը ժպտում են իրենց երբներանգ սաղարթների գրկում: Ամենից գեղեցիկը թերևս արծաթազոծ փշատենին է՝ թավշապատ տերևներով, յուրօրինակ պտղով: Նրանց խիտ շարքերը ձգվում են ընդարձակ այգիների երկայնքով, ասֆալտապատ ճանապարհների եզրերով:

Արմատ և ածանց

Արմատը բառի հիմնական իմաստն արտահատող մասն է, հիմքը: Արմատը արտահայտում է բառի հիմնական իմաստը և չի բաժանվում բաղադրիչների:

Օրինակ՝ թագ արմատից ունենք թագավոր, անթագ, թագուհի բառերը:

Բառի վերջից կամ  սկզբից ավելացող մասնիկները, որոնք փոխում են բառի իմաստը և կազմում նոր բառեր, կոչվում են ածանցներ:

Օրինակ՝ տուն-անտուն, գիր—գրություն, խմոր—խմորեղեն:

Այս բառերի ան, ություն, եղեն մասնիկները ածանցներ են:

Առաջադրանքներ՝

1.Տրված բառերը կազմող մասերն առանձնացրո՛ւ: Արմատներն ընդգծիր:

Օրինակ՝ մայրություն – մայր + ություն

ան + ամոթ, ամպ + ոտ, քար + ոտ, օդ + ային, դժ + գոհ, հեռ + ավոր, բար + ություն, գիր + ավոր, ան + որոշ,  տ + հաճ:

2. Գտիր հետևյալ բառերի ընդհանուր արմատները:

ամառանոց, ամառային-ամառ
ջերմություն, ջերմանալ-ջերմ
նավահանգիստ, նավավար-նավ
վարիչ, վարել, ղեկավար-վար
հազարավոր, հազարամյակ-հազար

3. Կազմիր նոր բառեր հետևյալ արմատներով՝

քար, հող, դաս, տուն, երկար, հերոս, սխալ
քարոտ, հողամաս, դասարան, լվացքատուն, երկարօրիա, հերոսային, սխալվել։

4.Կազմիր բառեր հետևյալ ածանցներով՝

ավոր, ուրդ, որդ, ական, արան,  անք, ավուն
Թագավոր, ժողովուրդ, որսորդ, դասական, վառարան, փորձանք, գեղեցկավուն։

5.Գրիր մեկ բառով՝

մարդ, որը լողում է-լողորդ
մարդ, որը հեծանիվ է քշում-հեծանվորդ
մարդ, որը մեքենա է վարում-վարորդ
մարդ, որը ճամփա է գնում-ճանփորդ
մարդ, որն առաջնորդում է-առաջնորդ
մարդ, որը որս է անում-որսորդ
մարդ, որն անցնում է ինչ-որ տեղով-անցորդ
մարդ, որը գնումներ է կատարում-գնորդ

Ո՞ր ածանցը ավելացավ բոլոր բառերը կազմելիս:

6.Ի՞նչ բաղադրիչներից են կազմված գետակ, անբիծ, քարափ, ծով, ձոր, դասարան բառերը: Բաժանիր բաղադրիչների: Օրինակ՝ մայրիկ-մայր+իկ, անտուն-ան+տուն, գրատախտակ-գիր+ա+տախտակ, սեղան-չի բաժանվում և այլն:

գետակ – գետ+ակ
անբիծ -ան+բի
քարափ – քար+ափ
ծով – չի բաժանվում
ձոր – չի բաժանվում
դասարան – դաս+արան

1. Տրված բառերի նախածանցները ներկված են։ Ուշադի՛ր կարդա տրված բառերը։

Անխոս
Անգետ համակարծիք
Անշարժ                                                        համարժեք
համատարած

Չհավան                                                         
Չկամ հակադարձ
Չտես                                                                 հակադիր
հակացուցված

Տհաս                                                                  ընդհանուր
Տգեղ ընդդեմ
Տգետ ընդհատել
 

Դժգոհ                                                                 տարատեսակ
Դժբախտ տարօրինակ
Դժգույն  տարբեր
                                                            

Փորձի՛ր վերը նշված նախածանցները գործածելով նոր բառեր կազմել։

Տրված բառերում վերջածանցներն ընդգծի՛ր։ 

Ա Խմորեղեն, երջանկություն, գազանանոց, թզենի, ննջարան, գիրք, մանկիկ, հագուստ, թփուտ, ժողովուրդ, որսորդ, նկարչուհի։

Բ դպրոցական, տնային, բրդոտ, ցանկալի, արծաթյա, ոսկե, շարժուն, կրակոտ։

Սյունակներով առանձնացրո՛ւ  Ա և Բ խմբի բառաշարքերը։ Յուրաքանչյուր սյունակի տակ գրի՛ր բառերին տրվող հարցը։ Ի՞նչ դիտարկում արեցիր։

Ա խմբի բառերը գոյականներ են և պատասխանում են ո՞վ, ովքե՞ր, ին՞չ, ինչե՞ր հարցերին։
Բ խմբի բառերը ածականներ են և պատասխանում են ինչպիսի հարցերին։

Տրված ածանցների գործածությամբ բառեր կազմի՛ր։

Վեր-վերադարձ
տար-տարօրինակ
տ-տգեղ
չ-չիմանալ
փոխ-փոխադարձ
մակ-մականուն
ություն-գոյություն
անոց-հիվանդանոց
եղեն-խմորեղեն
ենի-տանձենի
արան-դասարան

Տրված բառերում ածանցներն ընդգծի՛ր։

Դժգոհություն, անկախություն, համակարծություն, տարակարծություն, թերարժեքություն, հակամարտություն ․․․

Թվի մաս գտնելը: Օրինակ՝ 24-ի 1/8 մասը գտնելու համար․ Դասարանական առաջադրանքներ

1․ Գտի՛ր թվի նշված մասը

35-ի 1/7 մասը
35:7×1=5

426-ի 1/6 մասը
426:6×1=71

162-ի 1/9 մասը
162:9×1=18

2000-ի 1/10 մասը
2000:10×1=200

2․ Հաշվի՛ր

360լ-ի 1/12 մասը
360:12×1=30

510մ^2-ու 1/17 մասը
510:17×1=30

480կմ-ի 1/16 մասը
480:16×1=30

3․ Ավտոմեքենան պետք է անցներ 240կմ ճանապարհ։ Ճանապարհի 1/3 մասն անցնելուց հետո քանի՞ կիլոմետր կմնա նրան դեռ անցնելու։

240:3×1=80
240-80=160

4․ Արտահայտի՛ր նշված միավորներով։

1/5 մ = 20սմ

1/20 մ = 5սմ

1/25 կմ = 40մ

1/5 կգ =200գ

5․ Արտահայտի՛ր նշված միավորներով։

2405մլ=2լ 405մլ

7006մլ=7լ 6մլ

7041=7լ 41մլ

6․ Աննան 24 տետրի համար վճարեց 560դրամ ավելի, քան Անին՝ նույնպիսի 16 տետրի համար։ Արան որքա՞ն պետք է վճարեր 12 տետրի համար։

24-16=8 560:8=70դր
12×70=840դր

7․ Ջրավազանում կար 9600լ ջուր։ Այգին ջրելու համար պապիկն օգտագործեց այդ ջրի քառորդ մասը։ Որքա՞ն ջուր մնաց ջրավազանում։

9600:4×1=2400լ ջուր

8․ Ավտոբուսը 4ժ-ում անցավ 240կմ ճանապարհ։ Ավտոմեքենան այդ նույն ճանապարհը քանի՞ ժամում կանցնի, թե գնա ավտոբուսից 20կմ/ժ –ով արագ։

240:4=60կմ/ժ
ավտոբուսը 60+20=80 կմ/ժ
ավտոմեքենան 240:80=3

Տնային առաջադրանքներ

1․ Գտի՛ր թվի նշված մասը

30-ի 1/2 մասը:
30:2×1=15

164-ի 1/4 մասը:
164:4×1=4

3000-ի 1/100 մասը:
3000:100×1=30

2․ Հաշվի՛ր

240կգ-ի 1/5 մասը
240:5×1=48

420դրամի 1/6 մասը
420:6×1=70

18ժ-ի 1/3 մասը
18:3×1=6

3․ Աննան գնել էր 800գ կարագ, որի 1/5 մասն օգտագործեց թխվածքի համար։ Որքա՞ն կարագ նա օգտագործեց թխվածքի համար։
800:5×1=160

4․ Արտահայտի՛ր նշված միավորներով։

1/8 տ = 125կգ

1/4 ց = 25կգ

1/5 ր = 12վ

1/20 ժ =3ր

1/12 օր =2 ժ

5․ Արտահայտի՛ր նշված միավորներով։

3160դմ=316մ 6դմ

5050սմ=50մ 50սմ

6007սմ=60մ 7սմ

6․ 20լ բենզինն արժե 9600դրամ։ Որքա՞ն պետք է վճարել ավտոմեքենայի բաքը 35լ բենզին լցնելու համար։

9600:20=480
35×480=16 800

7․ Աննայի մտապահած թվի և 145-ի գումարը 6 անգամ մեծ է 62-ից։ ո՞ր թիվն է մտապահել Աննան։
6×62=372
372-145=227
227+145=372

Մի գարնան իրիկուն դռանը նստած զրույց էինք անում, երբ այս դեպքը պատահեց։ Էս դեպքից հետո ես չեմ մոռանում էն գարնան իրիկունը։

Ծիծեռնակը բույն էր շինել մեր սրահի օճորքում։ Ամեն տարի աշնանը գնում էր, գարնանը ետ գալի, ու նրա բունը միշտ կպած էր մեր սրահի օճորքին։

Ե՛վ գարունն էր բացվում, և՛ մեր սրտերն էին բացվում, հենց որ նա իր զվարթ ճիչով հայտնվում էր մեր գյուղում ու մեր կտուրի տակ։

Եվ ի՜նչ քաղցր էր, երբ առավոտները նա ծլվլում էր մեր երդիկին կամ երբ իրիկնապահերին իր ընկերների հետ շարժվում էին մի երկար ձողի վրա ու «կարդում իրիկնաժամը»։

Եվ ահա նորից գարնան հետ վերադարձել էր իր բունը։ Ձու էր ածել, ճուտ էր հանել ու ամբողջ օրը ուրախ ճչալով թռչում, կերակուր էր բերում իր ճուտերին։

Էն իրիկունն էլ, որ ասում եմ, եկավ, կտցում կերակուր բերավ ճուտերի համար։ Ճուտերը ծվծվալով բնից դուրս հանեցին դեղին կտուցները։

Էդ ժամանակ, ինչպես եղավ, նրանցից մինը, գուցե ամենից անզգուշը կամ ամենից սովածը, շտապեց, ավելի դուրս ձգվեց բնից ու ընկավ ներքև։

Մայրը ճչաց ու ցած թռավ ճուտի ետևից։ Բայց հենց էդ վայրկյանին, որտեղից որ է, դուրս պրծավ մեր կատուն, վեր թռցրեց փոքրիկ ճուտը։

— Փի՛շտ, փի՛շտ, — վեր թռանք ամենքս, իսկ ծիծեռնակը սուր ծղրտալով ընկավ կատվի ետևից՝ նրա շուրջը թրթռալով կտցահարելով, բայց չեղավ։ Կատուն փախավ մտավ ամբարի տակը։ Եվ այս ամենն այնպես արագ կատարվեց, որ անկարելի էր մի բան անել։

Ծիծեռնակը դեռ ծղրտալով պտտում էր ամբարի շուրջը, իսկ մենք՝ երեխաներս, մի-մի փայտ առած պտտում էինք ամբարի տակը, մինչև կատուն դուրս եկավ ու փախավ դեպի մարագը, դունչը լիզելով։

Ծիծեռնակը դատարկ կատվին որ տեսավ, մի զիլ ծղրտաց ու թռավ, իջավ դիմացի ծառի ճյուղին։ Այնտեղ լուռ վեր եկան։ Մին էլ տեսանք՝ հանկարծ ցած ընկավ մի քարի կտորի նման։ Վազեցինք, տեսանք՝ մեռած, ընկած է ծառի տակին։

Մի գարնան իրիկուն էր, որ այս դեպքը պատահեց։ Շատ տարիներ են անցել, բայց ես չեմ մոռանում այն գարնան իրիկունը, երբ ես առաջին անգամ իմացա, որ ծիծեռնակի մայրն էլ մայր է, ու սիրտն էլ սիրտ է, ինչպես մերը։

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Բառարանի օգնությամբ բացատրի՛ր անծանոթ բառերը։
   Օճորքո-առաստաղ, առիք, ձեղուն:
2. Տեքստից դուրս գրի՛ր եզակի թվով չորս գոյական (առարկա ցույց տվող բառ) և դարձրու հոգնակի։
   բույն – բույներ
   սիրտ – սրտեր
   ճուտ – ճուտեր
   կերակուր – կերակուրներ
3. Ի՞նչ է նշանակում ծղրտալով բառը․

ա/ ծիծաղելով

բ/ ճչալով

գ/ ծլվլալով

դ/ երգելով

4. Ի՞նչ սովորություն ունեն ծիծեռնակները։
ծիծեռնակները ծղրտում են։

5.Ծիծեռնակի ո՞ր ճուտը կատվի զոհը դարձավ․

ա/ ամենից փոքրն կամ ամենից անկարգը

բ/ ամենից անվախը կամ ամենից չարաճճին

գ/ ամենից մեծը կամ ամենից հնարամիտը

դ/ ամենից անզգույշը կամ ամենից սովածը

6. Ի՞նչ պատահեց ծիծեռնակին, երբ տեսավ դատարկ կատվին․

ա/ թռավ-գնաց, որպեսզի կերակուր բերի

բ/ հանգիստ նստեց ծառի ճյուղին

գ/ քարի կտորի նման ցած ընկավ ճյուղից

դ/ ծլվլում էր երդիկին

7. Ինչո՞ւ երեխաները չկարողացան փրկել ծիծեռնակի ձագին։

Маленькая девочка приехала с мамой в большой город. Пошли они на базар. Мама вела дочку за руку. Девочка увидела что-то интересное, от радости захлопала в ладоши и потерялась в толпе. Потерялась и заплакала.

– Мама! Где моя мама?

Люди окружили девочку и спрашивают:

– Как тебя зовут, девочка?

– Оля.

– А как маму зовут? Скажи, мы ее сейчас же найдем.

– Маму зовут…. мама… мамочка…

Люди улыбнулись, успокоили девочку и снова спрашивают:

– Ну, скажи, какие у твоей мамы глаза: черные, голубые, синие, серые?

– Глаза у нее… самые добрые…

– А косы? Ну, волосы какие у мамы черные, русые?

– Волосы… самые красивые…

Опять улыбнулись люди. Спрашивают:

– Ну, скажи, какие у нее руки… Может быть, какая-нибудь родинка у нее на руке есть, вспомни.

– Руки у нее… самые ласковые.

И объявили по радио:

«Потерялась девочка. У ее мамы самые добрые глаза, самые красивые косы, самые ласковые в мире руки».

И мама сразу же нашлась.

Задание:
Какими словами девочка описывает свою маму?
У Оли мамы были сами добрые глаза, самые красивые косы, самые ласковые в мире руки».

2կմ34մ =   2034մ

5մ7դմ12սմ=582սմ

6սմ17մմ=77մմ

12մ 9դմ=129դմ

8 կմ42մ34սմ=800474սմ

70դմ 5սմ =755սմ

300սմ =3մ

12006 մ=   12կմ  6 մ

23կգ 67գ=   23067գ

45տ 2ց 7կգ=   42207կգ

87ց 60կգ=   930կգ

28լ 457մլ= 28457   մլ

27000մլ=  27լ

23ժ 25ր= 1405 ր

17ր 32վ=  1052 վ

5օր 8 ժ=  128ժ

1շաբաթ 19ժ =  187ժամ

3 տարի11ամիս =   47ամիս

4դար 26 տարի=  426տարի